Âm nhạc có thể được cảm nhận bằng cảm xúc, nhưng để hiểu cách một bản nhạc được hình thành, người học cần nắm những quy tắc nền tảng phía sau giai điệu và tiết tấu. Nhạc lý là gì vì thế là câu hỏi đầu tiên của nhiều người khi bắt đầu học hát, piano, guitar hoặc sáng tác.
Từ nốt nhạc, trường độ, nhịp phách đến hợp âm, nhạc lý giúp người học đọc, hiểu và thực hành âm nhạc một cách có hệ thống hơn.
I. Nhạc lý là gì và vì sao cần học nhạc lý?
Hiểu đơn giản, nhạc lý là gì? Đây là hệ thống kiến thức và nguyên tắc dùng để mô tả, phân tích và tổ chức âm thanh trong âm nhạc. Nhạc lý giúp giải thích cách các nốt nhạc được sắp xếp, vì sao một giai điệu nghe hài hòa, tiết tấu vận động ra sao và những hợp âm nào có thể kết hợp với nhau.
Khái niệm nhạc lý bao gồm nhiều nội dung từ cơ bản đến nâng cao như:
-
Tên nốt nhạc và cao độ của chúng
-
Trường độ và hình nốt.
-
Nhịp, phách và tiết tấu.
-
Dấu hóa.
-
Gam và giọng.
-
Quãng.
-
Hợp âm.
-
Hòa thanh.
-
Cấu trúc của một bản nhạc.
Nếu chỉ chơi nhạc bằng cảm giác, người học vẫn có thể tiến bộ ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, hiểu nhạc lý là gì giúp quá trình học trở nên chủ động hơn, đặc biệt khi cần đọc bản nhạc, chơi cùng người khác, chuyển tông hoặc sáng tác.
II. Những thành phần cơ bản nhất của nhạc lý
Muốn hiểu đầy đủ nhạc lý là gì, người mới nên bắt đầu từ những yếu tố cơ bản nhất. Không cần học tất cả trong một ngày, bởi nhạc lý cũng giống như ngôn ngữ: phải nhận biết chữ cái trước khi viết được một bài văn.
II.I. Nốt nhạc và cao độ
Trong hệ thống âm nhạc phương Tây phổ biến, có bảy tên nốt cơ bản:
-
Đô.
-
Rê.
-
Mi.
-
Fa.
-
Sol.
-
La.
-
Si.
Sau nốt Si, chu kỳ lặp lại ở quãng cao hơn với nốt Đô tiếp theo. Mỗi nốt có một cao độ nhất định, tức mức độ cao hoặc thấp của âm thanh.
Khi tìm hiểu nhạc lý là gì, đây là kiến thức đầu tiên người học cần ghi nhớ. Nếu chưa nhận biết được các nốt, việc đọc bản nhạc sẽ giống như nhìn một trang sách nhưng chưa biết bảng chữ cái.
II.II. Khuông nhạc và khóa nhạc
Khuông nhạc thường gồm năm dòng kẻ song song và bốn khe. Vị trí của nốt trên các dòng hoặc khe thể hiện cao độ của âm thanh.
Các loại khóa thường gặp gồm:
-
Khóa Sol.
-
Khóa Fa.
-
Khóa Đô.
Trong đó, khóa Sol được sử dụng rất phổ biến với piano tay phải, guitar, violin và nhiều loại nhạc cụ khác. Khóa Fa thường xuất hiện ở những phần âm vực thấp hơn, chẳng hạn phần tay trái của đàn piano.
Hiểu khuông nhạc giúp người học trả lời rõ hơn câu hỏi nhạc lý là gì, bởi đây chính là một trong những hệ thống ký hiệu quan trọng để âm nhạc được ghi chép và truyền lại.
III. Trường độ, nhịp và tiết tấu trong âm nhạc
Âm nhạc không chỉ có cao độ. Một nốt vang lên trong bao lâu và xuất hiện vào thời điểm nào cũng quyết định đặc điểm của bản nhạc.
III.I. Trường độ là gì?
Trường độ thể hiện thời gian ngân dài hay ngắn của một âm thanh. Những hình nốt thường gặp gồm:
-
Nốt tròn.
-
Nốt trắng.
-
Nốt đen.
-
Nốt móc đơn.
-
Nốt móc kép.
Mỗi loại có giá trị trường độ khác nhau tùy vào số chỉ nhịp và cách tổ chức tác phẩm.
Khi học nhạc lý là gì, người mới thường tập đếm phách để cảm nhận độ dài tương đối giữa các nốt.
III.II. Nhịp và phách
Nhịp là cách các phách được tổ chức thành những nhóm đều đặn. Một số loại nhịp phổ biến là:
-
Nhịp 2/4.
-
Nhịp 3/4.
-
Nhịp 4/4.
-
Nhịp 6/8.
Chẳng hạn, nhịp 4/4 thường có bốn phách trong mỗi ô nhịp. Đây là loại nhịp rất phổ biến trong nhạc pop, rock và nhiều thể loại âm nhạc hiện đại.
Đọc tin nóng 24h hôm nay có thể mất vài phút, nhưng luyện cảm nhịp tốt thường cần thời gian dài và sự lặp lại. Đây là kỹ năng cơ thể phải thực sự cảm nhận chứ không chỉ ghi nhớ bằng lý thuyết.
IV. Dấu hóa và khoảng cách giữa các nốt
Một phần quan trọng khác khi tìm hiểu nhạc lý là gì là các dấu hóa. Chúng làm thay đổi cao độ của các nốt nhạc.
Ba loại thường gặp nhất gồm:
-
Dấu thăng: Nâng nốt lên khoảng nửa cung.
-
Dấu giáng: Hạ nốt xuống khoảng nửa cung.
-
Dấu bình: Hủy hiệu lực của dấu thăng hoặc dấu giáng trước đó trong phạm vi áp dụng.
Khoảng cách nhỏ nhất phổ biến giữa hai cao độ trong hệ thống âm nhạc phương Tây là nửa cung. Hai nửa cung sẽ tạo thành một cung.
Ví dụ:
-
Từ Mi đến Fa là nửa cung.
-
Từ Si đến Đô là nửa cung.
-
Từ Đô đến Rê là một cung.
Hiểu cung và nửa cung rất quan trọng bởi đây là nền tảng để học gam, quãng và hợp âm.
V. Gam và giọng trong nhạc lý là gì?
Nếu các nốt nhạc là nguyên liệu, gam có thể được xem như cách sắp xếp những nguyên liệu ấy theo một trật tự nhất định.
Một gam là chuỗi các nốt được tổ chức theo quy luật về khoảng cách cao độ. Hai nhóm phổ biến nhất là:
-
Gam trưởng.
-
Gam thứ.
Gam trưởng thường được liên hệ với cảm giác sáng, mạnh mẽ hoặc vui tươi, trong khi gam thứ thường tạo cảm giác trầm hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là khuynh hướng chung, không phải quy tắc tuyệt đối về cảm xúc.
Khi hiểu nhạc lý là gì, người học sẽ nhận ra cùng một giai điệu có thể thay đổi đáng kể khi được chuyển sang một giọng khác.
Việc xác định giọng còn giúp:
-
Chọn hợp âm phù hợp.
-
Chuyển tông sao cho phù hợp từng giọng hát.
-
Phân tích cấu trúc bài nhạc.
-
Ứng tấu dễ dàng hơn.
VI. Hợp âm có vai trò gì trong âm nhạc?
Hợp âm là tập hợp từ ba nốt trở lên vang lên cùng lúc hoặc được tổ chức để tạo cảm giác hòa thanh.
Một số loại hợp âm cơ bản gồm:
-
Hợp âm trưởng.
-
Hợp âm thứ.
-
Hợp âm giảm.
-
Hợp âm tăng.
-
Hợp âm bảy.
Nếu người học từng đặt câu hỏi học nhạc lý để làm gì, một câu trả lời rất thực tế là để hiểu vì sao một chuỗi hợp âm nghe thuận tai, vì sao có sự căng thẳng và giải quyết trong âm nhạc, hoặc tại sao một hợp âm có thể thay đổi hoàn toàn màu sắc của giai điệu.
Ví dụ, khi chơi guitar hoặc piano, hiểu hợp âm giúp người học:
-
Đệm hát.
-
Chuyển tông.
-
Sáng tác.
-
Phối khí.
-
Chơi cùng ban nhạc.
-
Phân tích các bản nhạc hay bài hát yêu thích.
Ở điểm này, nhạc lý là gì không còn là câu hỏi mang tính sách vở mà trở thành công cụ trực tiếp hỗ trợ thực hành.
VII. Người mới nên học nhạc lý theo thứ tự nào?
Một lộ trình hợp lý có thể bắt đầu như sau:
VII.I. Giai đoạn đầu
Ưu tiên:
-
Tên bảy nốt nhạc.
-
Khuông nhạc.
-
Khóa Sol.
-
Hình nốt và trường độ.
-
Nhịp cơ bản.
VII.II. Giai đoạn tiếp theo
Học:
-
Dấu thăng, giáng, bình.
-
Cung và nửa cung.
-
Gam trưởng, gam thứ.
-
Quãng.
-
Hợp âm ba.
VII.III. Giai đoạn nâng cao
Có thể tiếp tục với:
-
Hợp âm bảy.
-
Hòa thanh.
-
Chuyển giọng.
-
Phân tích hình thức.
-
Đối âm.
-
Phối khí.
Không nên biến việc học thành một cuộc chạy đua. Giống như quản lý tài chính, học âm nhạc hiệu quả thường cần tiến từng bước, hiểu nền tảng trước khi xử lý những vấn đề phức tạp hơn.
VIII. Kết luận
Nhạc lý là hệ thống kiến thức giúp con người hiểu cách âm thanh được tổ chức thành giai điệu, tiết tấu, gam, hợp âm và cấu trúc âm nhạc. Người mới không cần học tất cả ngay lập tức mà nên bắt đầu từ nốt nhạc, trường độ, nhịp và thực hành song song với lý thuyết.
Nội dung được sightseeing-madrid.com tổng hợp nhằm giúp người đọc có cái nhìn cơ bản, dễ hiểu và thực tế hơn trước khi bước sâu vào thế giới âm nhạc.
Nguồn: Sưu tầm
